Cường cận giáp nguyên phát là gì? Các công bố khoa học

Định nghĩa cường cận giáp nguyên phát

Cường cận giáp nguyên phát là tình trạng rối loạn nội tiết do một hoặc nhiều tuyến cận giáp tiết quá mức hormone cận giáp (PTH), gây tăng canxi huyết (hypercalcemia) và giảm phosphat máu. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây tăng canxi huyết ngoài bệnh lý nội viện, thường do u tuyến cận giáp lành tính (adenoma) chiếm tới 80–85 % trường hợp. Trường hợp ít gặp hơn là tăng sản hoặc ung thư tuyến, và hiếm khi kèm theo các hội chứng gia đình như MEN1 hoặc MEN2.

Định nghĩa từ Endocrine Society cho rằng đây là rối loạn tiết PTH không chịu kiểm soát do nguyên nhân nội tại tuyến và dẫn đến sự mất cân bằng canxi-phosphat hệ thống :contentReference[oaicite:0]{index=0}.

Sinh lý tuyến cận giáp và vai trò của hormone PTH

Tuyến cận giáp gồm bốn tuyến nhỏ nằm sau tuyến giáp, tiết hormone PTH – đóng vai trò điều hòa nồng độ canxi, phosphat và vitamin D qua tác động lên xương, thận và ruột. Khi canxi huyết giảm, PTH được tiết ra để tăng tái hấp thu canxi tại thận, giải phóng canxi từ xương và kích hoạt vitamin D, tăng hấp thu canxi ở ruột.

Theo Mayo Clinic, sự điều chỉnh này tương tự như hệ thống điều hòa nhiệt độ: khi canxi thấp, PTH được kích hoạt; khi canxi cao, PTH bị ức chế :contentReference[oaicite:1]{index=1}.

Công thức biểu diễn mối tương quan này có thể mô tả như sau:

$PTH \uparrow \Rightarrow [Ca^{2+}]_{máu} \uparrow, \ [PO_4^{3-}]_{máu} \downarrow$

Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh

Thường gặp nhất là u tuyến cận giáp lành tính (adenoma) chiếm khoảng 85% trường hợp :contentReference[oaicite:2]{index=2}. Tăng sản đa tuyến chiếm khoảng 15%, còn ung thư tuyến rất hiếm (< 1%). Một số trường hợp có liên quan đến yếu tố di truyền như hội chứng MEN1, MEN2a hoặc hội chứng hyperparathyroidism-jaw tumour :contentReference[oaicite:3]{index=3}.

Trong bệnh lý này, sự sản xuất PTH trở nên độc lập với mức canxi máu—dù canxi tăng cao, các tuyến vẫn tiếp tục tiết hormone, dẫn đến tăng hấp thu canxi kéo dài và gây tổn thương mô xương, thận và các cấu trúc khác.

Triệu chứng lâm sàng

Người bệnh thường không có triệu chứng rõ ràng và phát hiện tình cờ qua xét nghiệm máu với canxi huyết tăng. Khi có triệu chứng, thường liên quan đến hypercalcemia như:

• Tiểu nhiều, khát nước, sỏi thận
• Đau xương, loãng xương
• Buồn nôn, táo bón, chán ăn
• Mệt mỏi, trầm cảm, rối loạn nhận thức

Triệu chứng kinh điển được mô tả là “stones, bones, groans and psychiatric overtones” – sỏi, xương, đau bụng và rối loạn tâm thần :contentReference[oaicite:4]{index=4}.

Tiêu chuẩn chẩn đoán

Chẩn đoán cường cận giáp nguyên phát được xác lập khi bệnh nhân có nồng độ canxi huyết tăng (toàn phần hoặc ion hóa) đi kèm với nồng độ PTH không giảm tương ứng hoặc cao hơn giới hạn bình thường. Đây là yếu tố phân biệt với cường cận giáp thứ phát, vốn có PTH tăng do canxi huyết thấp (thường gặp ở bệnh thận mạn).

Một số xét nghiệm cận lâm sàng cần thiết để xác định chẩn đoán bao gồm:

• Canxi toàn phần và canxi ion hóa: tăng nhẹ đến vừa, không phụ thuộc vào albumin huyết
• PTH huyết thanh: tăng hoặc cao giới hạn trên
• Phosphat huyết thanh: thường giảm (< 2.5 mg/dL)
• 25(OH) Vitamin D: có thể bình thường hoặc giảm nhẹ
• Creatinine và eGFR: đánh giá chức năng thận
• Xạ hình tuyến cận giáp: SPECT/CT với Technetium-99m sestamibi

Bảng tóm tắt chỉ số chẩn đoán thường gặp:

Xét nghiệm	Giá trị thường gặp	Ý nghĩa
Ca2+ huyết	≥ 10.5 mg/dL	Tăng canxi máu
PTH	≥ 65 pg/mL	Không giảm khi canxi tăng
Phosphat huyết	< 2.5 mg/dL	Giảm do PTH ức chế tái hấp thu

Biến chứng và hậu quả lâu dài

Tăng canxi huyết kéo dài do cường cận giáp không điều trị sẽ gây tổn thương nhiều hệ cơ quan. Biến chứng trên hệ tiết niệu bao gồm sỏi thận, vôi hóa ống thận và giảm chức năng lọc cầu thận. Các biến chứng xương là loãng xương, giảm mật độ xương vùng vỏ, gãy xương bệnh lý, đặc biệt ở cổ xương đùi và xương sống.

Hệ tiêu hóa có thể gặp viêm tụy, loét dạ dày – tá tràng, buồn nôn kéo dài. Tăng canxi cũng ảnh hưởng đến thần kinh trung ương gây trầm cảm, giảm tập trung, lú lẫn, thậm chí hôn mê nếu nặng.

Biến chứng tim mạch bao gồm:

• Rối loạn nhịp (QT ngắn)
• Tăng huyết áp
• Canxi hóa van tim

Phương pháp điều trị

Phẫu thuật cắt bỏ tuyến cận giáp là phương pháp điều trị dứt điểm. Theo Hiệp hội nội tiết Mỹ (Endocrine Society), phẫu thuật chỉ định trong các trường hợp sau:

• Canxi máu > 1.0 mg/dL trên giới hạn bình thường
• GFR < 60 mL/phút/1.73 m²
• T-score ≤ -2.5 ở bất kỳ vị trí nào (loãng xương)
• Tiền sử sỏi thận hoặc gãy xương bệnh lý
• Tuổi < 50

Phẫu thuật có hiệu quả chữa khỏi trên 95% nếu xác định chính xác tuyến cận giáp bất thường qua xạ hình hoặc siêu âm cổ.

Trường hợp không đủ điều kiện phẫu thuật hoặc bệnh nhân từ chối: điều trị nội khoa bao gồm:

• Cinacalcet (calcimimetic): ức chế tiết PTH
• Bisphosphonates: giảm tiêu xương
• Hydration và lợi tiểu: duy trì bài tiết canxi

Theo dõi định kỳ nồng độ canxi, creatinine và mật độ xương là bắt buộc nếu không phẫu thuật.

Tiên lượng và theo dõi lâu dài

Sau phẫu thuật, phần lớn bệnh nhân trở về nồng độ canxi máu bình thường. Tuy nhiên, có thể xảy ra tình trạng "hạ canxi máu sau mổ" do hội chứng xương đói (hungry bone syndrome) – nơi xương tích cực hấp thu lại canxi huyết sau khi PTH giảm đột ngột.

Theo dõi hậu phẫu nên gồm:

• Canxi huyết và PTH mỗi 3–6 tháng trong năm đầu
• DEXA scan mỗi 1–2 năm để theo dõi phục hồi mật độ xương
• Đánh giá chức năng thận, tầm soát sỏi

Bệnh nhân không phẫu thuật cần được theo dõi chặt chẽ để phát hiện sớm tiến triển biến chứng, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc có bệnh thận mạn kèm theo.

Hướng nghiên cứu và điều trị mới

Các nghiên cứu hiện nay đang tập trung vào:

• Ứng dụng chẩn đoán hình ảnh mới như PET/CT với ¹⁸F-fluorocholine để định vị tuyến bất thường chính xác hơn
• Phát hiện các biến thể gen như CDC73, MEN1, RET để tầm soát nguy cơ gia đình
• Phát triển các thuốc mới tác động chọn lọc lên thụ thể canxi cảm ứng (CaSR)

Với nhóm bệnh nhân không đủ điều kiện phẫu thuật, cinacalcet là thuốc được FDA chấp thuận để kiểm soát PTH và canxi huyết hiệu quả mà không gây tăng phosphat.

Ngoài ra, mô hình theo dõi từ xa bằng công nghệ điện tử cá nhân và AI hỗ trợ quyết định lâm sàng cũng đang được tích hợp vào quản lý bệnh nhân mạn tính.

Tài liệu tham khảo

1. Endocrine Society – Clinical Guidelines on Hyperparathyroidism
2. NCBI – StatPearls: Primary Hyperparathyroidism
3. UpToDate – Overview of Primary Hyperparathyroidism
4. PMC – Advances in Primary Hyperparathyroidism
5. American Thyroid Association – Parathyroid Disorders